به گزارش پایگاه خبری اقتصاد جوان، بارورسازی ابرها یا ایجاد بارش مصنوعی، روشی علمی برای تأثیرگذاری بر ابرهای طبیعی است که در آن با افزودن مواد خاص به ساختار ابر، شرایط برای بارش باران یا برف تقویت میشود. این عملیات معمولاً با استفاده از هواپیما، پهپاد، موشک یا ژنراتورهای زمینی انجام میگیرد و هدف آن افزایش بهرهوری سامانههای بارشی موجود است، نه ایجاد ابر از هیچ.
قدمت جهانی و منطق علمی بارورسازی
تحقیقات آزمایشگاهی درباره بارورسازی ابرها قدمتی نزدیک به ۹۰ سال دارد و از دهه ۱۹۴۰ میلادی در کشورهای مختلف مورد آزمایش و بهرهبرداری قرار گرفته است. اساس علمی این روش بر افزودن هستههای میعان یا انجماد مانند یدید نقره، دیاکسید کربن جامد یا مواد مشابه استوار است تا قطرات آب یا بلورهای یخ درون ابرها رشد کرده و به بارش تبدیل شوند.
کارشناسان تأکید دارند که این فناوری بهشدت وابسته به شرایط اقلیمی، نوع ابرها و سامانههای بارشی است و در همه مناطق و همه زمانها کارایی یکسانی ندارد. طبیعتاً عملکرد بارورسازی در مناطق خشک، نیمهخشک، سردسیر یا مرطوب تفاوتهای قابل توجهی دارد.
شرط موفقیت؛ برنامهریزی بلندمدت
به باور متخصصان، بارورسازی ابرها زمانی میتواند نقش مؤثری ایفا کند که بخشی از یک برنامه جامع، پیوسته و بلندمدت مدیریت منابع آب باشد. اجرای مقطعی این روش، بهویژه در اوج خشکسالی و بدون پیشزمینه علمی و زیرساختی، نمیتواند پاسخگوی کمبودهای گسترده آبی باشد. در بهترین حالت، این فناوری میتواند بخشی از کاهش بارش در دورههای خشکسالی را جبران کند.
سابقه بارورسازی ابرها در ایران
در ایران، نخستین طرحهای بارورسازی ابرها به سالهای ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷ بازمیگردد که با استفاده از هواپیما و ژنراتورهای زمینی برای افزایش ذخایر آبی سدهای لتیان و کرج در حوضههای جاجرود و رودخانه کرج اجرا شد. پس از آن، از سال ۱۳۶۸ نیز طرحهایی با استفاده از ژنراتورهای زمینی در منطقه شیرکوه یزد به مرحله اجرا درآمد.
بازگشت دوباره در سایه خشکسالی
در شرایط کنونی و همزمان با ششمین سال متوالی خشکسالی، کاهش شدید بارندگیها و افت محسوس ذخایر سدها، بارورسازی ابرها بار دیگر بهعنوان یکی از گزینههای تأمین آب مورد توجه قرار گرفته است. هدف اصلی این اقدامات، افزایش نسبی بارشها و کمک به تأمین بخشی از منابع آبی سدها در شرایط شکننده فعلی عنوان میشود.
در همین راستا، در مرحله نخست عملیات که از آبانماه آغاز شد، سه منطقه اصلی بهعنوان حوزههای هدف تعیین شدند؛ حوزه آبریز دریاچه ارومیه، حوزه آبریز زایندهرود و استان تهران که منافع آنها چندین استان کشور را دربرمیگیرد.
اجرای عملیات در شمالغرب و زایندهرود
با گذشت حدود یک ماه، در ۱۷ آذرماه پرواز بارورسازی ابرها در مناطق عملیاتی شمالغرب کشور و حوضه آبریز دریاچه ارومیه انجام شد. این عملیات با هدف افزایش بارندگی در استانهای آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و کردستان صورت گرفت.
همچنین رئیس سازمان توسعه و بهرهبرداری فناوریهای نوین آبهای جوی از انجام دومین پرواز عملیات بارورسازی ابرها با استفاده از پهپاد در منطقه عملیاتی جنوبغرب حوضه آبریز زایندهرود خبر داد؛ عملیاتی که در چارچوب استفاده از توان داخلی و فناوریهای نوین دنبال میشود.
میزان اثربخشی؛ دیدگاه پدر علم هواشناسی
حسین اردکانی، پدر علم هواشناسی ایران، معتقد است بارورسازی ابرها در شرایط معمول میتواند بین ۵ تا ۲۰ درصد موجب افزایش بارندگی شود. به گفته وی، در شرایط خاص و با استفاده از موادی مانند کربن مایع، این میزان در فعالیتهای استثنایی حتی میتواند به ۲۵ تا ۳۰ درصد نیز برسد.
با این حال، اردکانی هشدار میدهد که بارورسازی ابرها فرآیندی بسیار دقیق، ظریف و کاملاً علمی است و هرگونه خطا در زمانبندی، نوع ماده یا شیوه اجرا میتواند نتیجه معکوس داشته باشد و حتی تا ۲۵ یا ۳۰ درصد موجب کاهش بارندگی در منطقه شود.
جایگاه بارورسازی در برنامه هفتم توسعه
بر اساس برنامه هفتم توسعه، افزایش ۱۵ درصدی حجم آب استحصالی کشور هدفگذاری شده است که حدود ۵ درصد از این میزان قرار است از طریق استحصال آبهای جوی، سامانههای جمعآوری آب باران و کاهش تبخیر در سامانههای ذخیره و انتقال تأمین شود. در این چارچوب، فناوریهای نوین از جمله بارورسازی ابرها میتوانند در زنجیره مدیریت آب، از مرحله استحصال تا مصرف، نقش مکمل ایفا کنند.
دیدگاه منتقدان و موافقان
منتقدان بارورسازی ابرها بر این باورند که این روش بیش از آنکه راهکاری پایدار باشد، اقدامی کوتاهمدت با اثربخشی محدود است. به اعتقاد آنان، تجربه جهانی نشان میدهد که افزایش بارندگی ناشی از این فناوری معمولاً چند درصد بیشتر نیست و نمیتواند جایگزین سیاستهای اساسی مانند مدیریت مصرف، بازچرخانی آب، کاهش هدررفت و اصلاح الگوی کشت شود.
در مقابل، حامیان این سیاست تأکید دارند که در شرایط ناترازی شدید منابع و مصارف آب، استفاده از تمامی ظرفیتهای موجود ضروری است و بارورسازی ابرها، اگر بهعنوان مکمل سایر راهکارها و نه راهحل اصلی به کار گرفته شود، میتواند در عبور از بحرانهای مقطعی مؤثر واقع شود.
/ایسنا
