بررسی آمارهای رسمی گمرک و گزارشهای پژوهشی نشان میدهد که تحریمها اگرچه تجارت خارجی ایران را تحت فشار قرار دادند، اما مسیر مبادلات کشور را بهطور معناداری به سمت همسایگان تغییر دادند؛ بهطوریکه سهم تجارت منطقهای نهتنها کاهش نیافت، بلکه طی سالهای اخیر با رشد چشمگیر، به ستون اصلی تجارت غیرنفتی ایران تبدیل شده است.
به گزارش پایگاه خبری اقتصاد جوان، بررسی روند تجارت خارجی ایران در سالهای اخیر نشان میدهد که ساختار مبادلات کشور بهشدت تحت تأثیر عواملی همچون تحریمها، نوسانات نرخ ارز و تغییر جهتگیری سیاست تجاری به سمت بازارهای منطقهای قرار گرفته است. دادههای رسمی گمرک و گزارشهای پژوهشی معتبر حاکی از آن است که با وجود فشار شدید تحریمها از سال ۱۳۹۷ به بعد، تجارت ایران با کشورهای همسایه روندی پایدار و حتی افزایشی داشته است.
بر اساس آمارهای رسمی، حجم تجارت ایران با همسایگان در سال ۱۳۹۹ حدود ۳۶.۵ میلیارد دلار بوده که این رقم در سال ۱۴۰۲ به ۶۰.۷ میلیارد دلار رسیده است؛ افزایشی بیش از ۲۴ میلیارد دلار در فاصله سه سال. این رشد در شرایطی اتفاق افتاده که تجارت ایران با بسیاری از مناطق جهان، بهویژه اروپا و شرق آسیا، به دلیل محدودیتهای بانکی و نفتی کاهش یافته یا با نوسان همراه بوده است.
ایران با ۱۵ کشور از جمله عراق، ترکیه، امارات، آذربایجان، ترکمنستان، ارمنستان، قطر، عمان، افغانستان، پاکستان، روسیه، قزاقستان، بحرین، کویت و عربستان سعودی همسایه است. در این میان، امارات، ترکیه و عراق همواره سه شریک اصلی تجاری ایران بودهاند و در برخی سالها بیش از ۵۰ درصد تجارت منطقهای کشور را به خود اختصاص دادهاند.
تجارت ایران پیش از تحریمها؛ دهه ۸۰ دوران رونق
گزارشهای رسمی نشان میدهد که در دهه ۱۳۸۰، تجارت خارجی ایران از شرایط مطلوبی برخوردار بود. میانگین صادرات گمرکی بین سالهای ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۹ حدود ۱۳.۶۶ میلیارد دلار با میانگین رشد سالانه ۲۳.۱۸ درصد و میانگین واردات ۴۳.۲۷ میلیارد دلار با رشد سالانه ۱۵.۵۱ درصد ثبت شد. در این دوره، تنوع کالاهای صادراتی افزایش یافت، خدمات به سبد صادرات اضافه شد و ثبات نسبی روابط خارجی به رشد پیوسته تجارت کمک کرد.
دهه ۱۳۹۰؛ تحریمها و افت شدید رشد تجارت
با ورود به دهه ۱۳۹۰ و تشدید تحریمها، صادرات و واردات ایران با نوسانات جدی مواجه شد. نرخ رشد صادرات که در سال ۱۳۹۰ به ۲۷.۳۷ درصد رسیده بود، در سال ۱۳۹۹ به منفی ۱۵.۸۴ درصد سقوط کرد. میانگین رشد صادرات دهه ۹۰ تنها ۳.۷۳ درصد بود که افتی چشمگیر نسبت به دهه قبل محسوب میشود.
در بخش واردات نیز میانگین واردات دهه ۹۰ به ۴۷.۷۱ میلیارد دلار رسید، اما رشد سالانه آن منفی ۳.۲۵ درصد بود. دامنه نوسان رشد واردات از منفی ۲۰.۷۳ درصد تا مثبت ۴۹.۴۶ درصد ثبت شد که نشاندهنده بیثباتی ناشی از محدودیتهای ارزی، بانکی و تجاری است.
تراز تجاری؛ مثبت شدن مقطعی در سایه کاهش واردات
اگرچه دهه ۹۰ برای تجارت خارجی ایران دشوار بود، اما به دلیل افت شدید واردات، تراز تجاری در برخی سالها مثبت شد. در سالهای ۱۳۹۴، ۱۳۹۵ و ۱۳۹۷، کاهش واردات و افزایش صادرات غیرنفتی به همسایگان باعث ثبت تراز تجاری مثبت شد.
تحریمهای ۱۳۹۷؛ نقطه عطف منطقهمحوری تجارت
خروج آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷ نقطه عطفی در تجارت خارجی ایران به شمار میرود. کاهش شدید تجارت با اروپا و شرق آسیا، تمرکز بر بازارهای نزدیک، توسعه تهاتر، تسویه غیردلاری و گسترش تجارت با کشورهای CIS و همسایگان خلیج فارس را در پی داشت. همسایگان به دلیل سهولت حملونقل، امکان مبادلات مالی غیرانتقالی و نیاز متقابل به کالاهای ایرانی، به جایگزین طبیعی بازارهای دور تبدیل شدند.
تجارت منطقهمحور؛ واقعیت جدید اقتصاد ایران
بررسی دادههای سه سال اخیر نشان میدهد که اگرچه تحریمها رشد تجارت کل کشور را محدود کردند، اما تجارت با همسایگان تقویت شد. تجارت منطقهای از ۳۶.۵ میلیارد دلار در ۱۳۹۹ به ۶۰.۷ میلیارد دلار در ۱۴۰۲ رسید و نسبت به سال قبل نیز ۱.۳۵ درصد رشد داشت.
در ترکیب این تجارت، صادرات ایران به همسایگان ۲۸.۲۸۸ میلیارد دلار (کاهش ۹.۵۱ درصدی) و واردات از همسایگان ۳۲.۴۸۵ میلیارد دلار (افزایش ۱۳.۱۷ درصدی) بوده است. همچنین واردات شمش طلا به ارزش ۱.۹ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۲ نشاندهنده استفاده از ابزارهای جدید تأمین ارزی در دوران تحریم است.
پیامدها و چشمانداز
تحریمها ساختار تجارت ایران را تغییر دادند و کشور را به سمت دیپلماسی اقتصادی منطقهمحور سوق دادند. صادرات غیرنفتی انعطافپذیری بالاتری نسبت به صادرات نفتی نشان داد و تمرکز بر همسایگان بخش مهمی از تجارت غیرنفتی را حفظ کرد. با این حال، وابستگی به چند شریک محدود میتواند ریسکپذیری تجارت را افزایش دهد.
کارشناسان معتقدند در صورت رفع موانع زیرساختی، تقویت حملونقل و ترانزیت و تنوعبخشی به شرکای منطقهای، روابط تجاری ایران با همسایگان میتواند بیش از پیش توسعه یابد؛ چراکه بسیاری از کشورهای منطقه علاقهمند به گسترش همکاریهای اقتصادی با ایران هستند، مشروط بر آنکه الزامات موردنظر بخش خصوصی و فعالان اقتصادی فراهم شود.
/ایسنا
